Từ ngàn xưa, cổ nhân đã dạy một điều tưởng đơn giản mà ít người làm được: đức hơn tài. Người có tài mà thiếu đức thì tài năng dễ biến thành tai họa. Ngược lại, người có đức bền vững thì tài năng mới ở lại lâu dài.

Không ít người trẻ bây giờ mải chạy theo bằng cấp và kỹ năng. Họ quên mất nhân cách mới là nền móng của mọi thành công lâu dài.

Tư Mã Quang Và Thứ Bậc Của Tài Và Đức

Tư Mã Quang là bậc sử gia lỗi lạc đời Tống. Trong bộ Tư Trị Thông Giám, ông bàn rất kỹ về cách nhìn người. Ông viết: tài là vốn của đức, còn đức là tướng của tài.

Theo ông, người gồm đủ tài đức gọi là thánh nhân. Người đức thắng tài được gọi là quân tử. Người tài thắng đức thì gọi là tiểu nhân. Ông còn dặn một câu rất quyết liệt. Thà dùng người quân tử thiếu tài, chớ dùng kẻ tiểu nhân thừa tài. Vì kẻ thừa tài mà thiếu đức thì càng giỏi càng khéo gây họa.

Tài năng giống như một con dao sắc. Trong tay người hiền, nó gọt quả và cứu người lúc nguy khốn. Rơi vào tay kẻ ác, nó lập tức thành hung khí. Thứ quyết định là bàn tay cầm dao, và tấm lòng ở sau bàn tay ấy.

Câu Chuyện Hai Người Học Trò Cùng Một Thầy

Ngày xưa, ở một làng quê ven sông, có cụ đồ Vũ mở lớp dạy chữ. Trong lớp có hai học trò trái ngược nhau. Ngô Khải thông minh lạ thường, nghe giảng một lần là thuộc. Tạ Thận học chậm đến tội nghiệp, đọc ba mươi lượt mới thuộc một bài.

Năm ấy, một phú hộ thuê hai trò chép lại gia phả và sách quý. Thận cặm cụi hai tháng, từng nét chữ ngay ngắn, không sai một dấu. Khải làm nhanh hơn nhưng phần việc khá cẩu thả. Đến ngày giao sách, Khải lén tráo phần sách đẹp của Thận thành của mình. Phú hộ trầm trồ khen Khải và thưởng thêm bạc.

Thận biết hết nhưng chỉ cười buồn và cúi đầu đọc sách tiếp. Cậu nói: cãi thắng một lần mà mất tâm yên ổn thì được ít mất nhiều.

Hai mươi năm sau, kết cục của hai người trái ngược hẳn. Khải đỗ đạt cao và làm quan lớn, nhưng thói gian xảo đã ăn vào máu. Chàng sửa sổ sách, bớt xén công quỹ, rồi bị khâm sai tra xét. Cuối cùng chàng thân bại danh liệt, bạn bè không ai dám nhìn mặt.

Còn Thận ở lại làng, mở lại lớp học của thầy. Học trò của ông không đếm xuể và ai cũng kính trọng ông. Khi Khải rách rưới trở về, chính Thận bước ra cầm tay bạn cũ. Ông nói một câu khiến Khải ôm mặt khóc. Rằng phần sách mất đi còn chép lại được, chứ phần người đã mất thì không đời nào chép lại nổi.

Câu Chuyện Chàng Nghệ Sĩ Đàn Tranh Nổi Tiếng Sớm

Câu chuyện thứ hai kể về Liễu Thanh, thần đồng đàn tranh ở kinh đô. Mười tám tuổi, tiếng đàn của chàng đã vang khắp kinh đô. Quan lại và phú thương tranh nhau mời chàng về đàn tiệc.

Nhưng danh tiếng đến quá sớm khiến Thanh sinh kiêu ngạo. Chàng chê thầy già lỗi thời và coi thường bạn đồng môn. Trong một đêm tiệc lớn, chàng còn mỉa mai một ông lão mù xin đàn góp vui. Cả phòng tiệc lặng đi vì câu nói ấy.

Chỉ có Bùi Nhẫn, người bạn học đàn chậm chạp, đứng dậy đỡ ông lão. Nhẫn cõng cây đàn cũ và đưa ông về qua ba con phố. Ít ai biết ông lão mù ấy là bậc danh cầm ẩn danh. Ông nhận Nhẫn làm học trò và truyền cho chàng khúc đàn bí truyền của mình.

Nhiều năm sau, các phủ đệ dần gạch tên Thanh khỏi mọi tiệc sang vì chán ngán sự kiêu ngạo của chàng. Thanh sa vào rượu chè, tiếng đàn đúng từng nốt mà nghe lạnh dần. Còn Nhẫn được cả kinh thành kính trọng, không chỉ vì tiếng đàn ngày một sâu.

Một buổi chiều, Thanh nghe tiếng đàn của Nhẫn vọng lại từ quán nước ven đường. Chàng bước đến, cúi đầu thật thấp và xin được học lại từ đầu. Nhẫn đỡ bạn dậy và đáp: đàn thì học lại được, chỉ cần anh còn muốn giữ cái tâm.

Vì Sao Đức Là Gốc, Còn Tài Chỉ Là Ngọn

Hai câu chuyện khác nhau nhưng cùng chỉ về một bài học. Tài năng là món quà, còn đức hạnh là cái gốc giữ món quà ấy. Người xưa nói: gốc có sâu thì ngọn mới bền.

Một cái cây hoa trái sum suê mà rễ thối rỗng sẽ đổ sau một cơn gió. Người tài hoa rực rỡ mà đức mỏng cũng ngã trước cơn danh lợi. Ngược lại, người đức dày sẽ vun gốc bền bỉ mỗi ngày. Hoa trái của họ đến muộn hơn, nhưng ở lại rất lâu.

Tài năng giúp ta đi nhanh, nhưng đức hạnh mới giúp ta đi xa.

Ba Việc Nhỏ Để Vun Gốc Đức Mỗi Ngày

Việc thứ nhất là giữ sự thành thật trong việc nhỏ nhất. Một lời nói thật lúc không ai kiểm chứng cũng là một lần vun gốc. Một lỗi sai dám nhận, không đổ cho người khác, cũng vậy.

Việc thứ hai là dùng tài của mình để nâng người khác lên. Người giỏi thật sự không sợ người khác giỏi hơn mình. Họ vui khi thấy đồng nghiệp và bạn bè tiến bộ. Như người trồng cây vui khi thấy cả vườn cùng xanh tốt.

Việc thứ ba là soi lại mình mỗi khi được khen vì tài. Hãy tự hỏi: mình có làm ai tổn thương vì tự cao không? Mình có quên ơn người đã nâng đỡ mình không? Tự soi như vậy, cái gốc đức sẽ sâu thêm mỗi ngày.

Lời Kết

Xin hãy hình dung một cây cổ thụ đứng giữa sân đình làng. Tán cây rộng và bóng mát, ai cũng nhìn thấy. Nhưng không ai nhìn thấy bộ rễ nằm sâu trong lòng đất tối. Chính bộ rễ âm thầm ấy mới giữ cây đứng vững qua bao mùa bão gió.

Tài năng là cái tán cây ai cũng thấy. Đức hạnh là bộ rễ không ai thấy, nhưng quyết định ta đứng được bao lâu. Mong mỗi chúng ta vừa mài giũa tài năng, vừa chăm chút bộ rễ của chính mình.

Bài viết thuộc chuyên mục lời dạy cổ nhân của Tâm Tĩnh Lặng. Mời quý độc giả xem thêm các bài viết và video mới nhất trên website.