Người thầy ở khắp nơi quanh ta, chỉ là ta có chịu nhận ra hay không. Nhiều người nghĩ thầy phải là người đứng trên bục giảng, mặc áo dài tay rộng, nói những điều cao xa. Thế nhưng cổ nhân lại dạy một điều rất khác. Người thầy giỏi nhất trong đời ta nhiều khi đang ở ngay bên cạnh ta. Họ mang hình hài của những con người bình thường nhất.

Khổng Tử từng nói một câu mà hai ngàn năm nay người đời vẫn truyền nhau. "Tam nhân hành, tất hữu ngã sư yên" — ba người cùng đi, ắt có thầy của ta trong đó. Ngài dạy thêm: thấy người ta có điều hay thì chọn mà học theo. Thấy người ta có điều dở thì soi lại mình mà sửa. Như vậy, người giỏi dạy ta bằng cái hay của họ. Còn người chưa giỏi cũng dạy ta bằng cái dở của họ, để ta biết đường mà tránh.

Khổng Tử cũng suốt đời đi tìm thầy cho mình

Điều đáng nói là chính Khổng Tử, bậc thầy của muôn đời, cũng suốt đời đi tìm thầy cho mình. Ngài sang đất Lạc ấp học lễ từ Lão Tử. Ngài học đàn từ nhạc sư Sư Tương. Ngài học đến mức người thầy phải thốt lên: trò đã vượt qua ngón đàn, chạm được vào tâm người xưa. Ngài còn tìm đến Đàm Tử để hỏi về điển chế của các triều đại trước.

Một người được thiên hạ tôn là thánh nhân mà đến già vẫn nói mình học chưa đủ. Còn chúng ta, học được vài chữ, biết được vài điều, đã vội cho rằng không còn ai đáng để mình học nữa. Hai câu chuyện dưới đây là truyện kể mang tính minh họa, nhưng bài học trong đó thì rất thật.

Câu chuyện thứ nhất: Vị tướng trẻ và lão binh gác cổng thành

Ở một thành trì nơi biên ải, có vị tướng trẻ họ Hàn, tên Phong. Hàn Phong mười sáu tuổi đã theo quân, hai mươi lăm tuổi đã làm tướng trấn thủ một phương. Trận nào ông ra quân, trận ấy thắng. Quân sĩ nể sợ, triều đình trọng vọng. Chỉ có một điều, Hàn Phong rất kiêu. Ông cho rằng thiên hạ này, ngoài mấy vị lão tướng đã quy ẩn, không còn ai dạy nổi mình điều gì.

Trong thành có một lão binh họ Mao, lính cũ gọi là lão Mao gác cổng. Lão gần bảy mươi tuổi, lưng đã còng. Ba mươi năm, lão chỉ làm đúng một việc. Đó là mở cổng lúc trời sáng, đóng cổng lúc trời tối. Lão ít nói, mặt lúc nào cũng như đang nghe ngóng điều gì. Hàn Phong mỗi lần đi qua cổng đều không buồn nhìn lão. Trong mắt ông, một người lính suốt đời không lên nổi chức đội trưởng thì có gì đáng để một vị tướng phải để tâm.

Người thầy ở khắp nơi: đêm mưa và lời cảnh báo của lão binh

Một đêm cuối thu, mưa phùn dai dẳng. Nửa đêm, lão Mao bỗng chạy lên lầu thành xin gặp tướng quân. Lão nói đêm nay quân địch sẽ tập kích, đi theo đường mòn sau núi phía tây. Hàn Phong cau mày hỏi: "Ngươi dựa vào đâu?" Lão Mao đáp: "Tâu tướng quân, lão gác cái cổng này ba mươi năm. Tiếng vó ngựa của quân ta, lão nghe một cái là biết. Đêm nay trong mưa, có tiếng vó lạ, thưa và nhẹ, là ngựa đã được bọc vải vào móng. Với lại, bầy chim đêm ở rừng tây, trời mưa chúng không bay. Vậy mà vừa rồi chúng bay dạt cả về phía đông. Có người đang đi trong rừng, làm chúng giật mình."

Hàn Phong ngồi im một lúc lâu. Ông biết rõ, khinh một ông lão thì dễ, nhưng đặt cược cả thành trì vào sự khinh thường của mình thì không dễ. Cuối cùng, ông lặng lẽ điều quân ra mai phục ở cửa ngõ phía tây, dặn không ai được đốt đuốc. Gần canh ba, quân địch quả nhiên theo đường mòn mò tới trong mưa, tưởng thành đang ngủ say. Quân mai phục hai bên đánh úp. Địch thua chạy tán loạn. Thành được giữ vững, gần như không mất một người lính nào.

Một cái vái tạ ơn và sự đổi thay của vị tướng trẻ

Sáng hôm sau, Hàn Phong tự mình xuống cổng thành, chắp tay vái lão Mao một vái thật sâu. Ông hỏi: "Ông học binh pháp ở đâu mà thần diệu như vậy?" Lão Mao cười, nếp nhăn chụm lại quanh mắt: "Lão đâu có biết binh pháp. Lão chỉ biết có một điều thôi. Ba mươi năm gác một cái cổng, lão học được cách lắng tai nghe cái thành này. Gió thổi hướng nào, chim kêu giờ nào, mưa rơi trên mái ngói nghe ra sao, lão đều thuộc. Tướng quân giỏi việc lớn. Còn lão, lão chỉ giỏi mỗi việc nhỏ của lão thôi."

Hàn Phong từ đó đổi hẳn tính nết. Trước mỗi lần ra trận, ông đều xuống hỏi lão Mao một câu về gió, về mưa, về chim rừng. Ông thường nói với các tướng trẻ dưới quyền: "Ta thắng được nhiều trận. Đó là nhờ biết cúi đầu trước một người lính gác cổng."

Bài học của lão Mao: làm một việc nhỏ đến nơi đến chốn

Lão Mao không dạy Hàn Phong bằng sách vở. Lão dạy bằng ba mươi năm làm một việc nhỏ cho đến nơi đến chốn. Trên đời này, có những người thầy không có học trò, không có danh tiếng. Cả đời họ âm thầm làm giỏi một việc duy nhất.

Gặp được họ, học được ở họ, cần nhất không phải là đôi mắt tinh, mà là một cái tâm chịu hạ xuống. Bởi cánh cửa khóa chặt nhất trên đường học hỏi của con người, chính là sự kiêu ngạo của chính mình.

Câu chuyện thứ hai: Nghệ nhân đúc chuông và bà lão "nghe" bằng tay

Ở một làng nghề đúc chuông nổi tiếng, có nghệ nhân họ Trịnh, tên Kha, là người đúc chuông giỏi nhất vùng. Chuông của ông treo ở các chùa, tiếng ngân xa và trong, ai nghe cũng khen. Thế nhưng đến chiếc chuông đúc cho ngôi chùa cổ trên núi, Trịnh Kha gặp phải một điều lạ. Hình dáng chuông không chê vào đâu được, mà tiếng đánh lên cứ đục, ngân được một đoạn là tắt, như có gì nghẹn ở trong. Ông đúc đi đúc lại ba lần, thay đổi cách pha đồng, mà tiếng chuông vẫn không trong lên được.

Một hôm, Trịnh Kha ngồi buồn ở cổng chùa, nhìn chiếc chuông hỏng mà thở dài. Gần đó có bà lão Tư, người làng bên, gánh hàng ra bán ở cổng chùa đã mấy chục năm. Bà Tư bị điếc từ nhỏ, cả đời không nghe được một tiếng chuông nào. Thấy ông nghệ nhân ngồi ủ rũ, bà gõ gõ vào thành chuông. Rồi bà áp cả bàn tay lên thân chuông, nhắm mắt lại một lúc. Đoạn bà ra hiệu cho người cháu viết lên mảnh giấy mấy chữ: "Chuông này một bên dày, một bên mỏng. Đánh lên, tiếng nó lệch."

Tiếng chuông ngân trong vắt và bài học nhớ suốt đời

Trịnh Kha đọc mà giật mình. Ông vốn đo độ dày bằng mắt và bằng thước, chỗ nào cũng thấy đều. Nhưng bà lão điếc thì "nghe" bằng tay. Bà cảm được độ rung chạy trong lòng đồng. Chỗ nào rung dài, chỗ nào rung cụt, bà đều cảm được. Ông bán tín bán nghi, nhưng vẫn cho thợ nung lại, gọt lại bên thành chuông mà bà Tư đã chỉ. Đến khi chuông đúc xong, treo lên, đánh thử một tiếng, tiếng chuông ngân trong vắt, vang xa, rung mãi không dứt.

Hôm sau, Trịnh Kha mang lễ đến tạ ơn bà lão Tư. Bà viết lên giấy một câu mà ông nhớ suốt đời: "Tai tôi không nghe được, nên tay tôi phải nghe thay. Cái khuyết của tôi, hóa ra lại là thầy của tôi. Ông đừng buồn vì chuông hỏng. Nhờ nó mà ông gặp được điều ông chưa biết."

Cái khuyết cũng có thể là người thầy

Câu chuyện của bà Tư dạy ta một lớp nghĩa nữa của bài học người thầy ở khắp nơi. Người thầy của ta không chỉ là người giỏi hơn ta. Người thầy còn là người có một thiếu sót mà ta không có. Cái thiếu sót ấy buộc họ phải sống khác ta, nhìn đời khác ta. Từ đó, họ thấy được những điều mà đôi tai lành lặn của ta bỏ qua.

Gặp người hơn mình, ta học cái hay. Gặp người kém may mắn hơn mình, ta cũng học được. Miễn là ta chịu nhìn bằng con mắt kính trọng, thay vì thương hại hay coi thường.

Ba việc nhỏ để sống theo bài học "người thầy ở khắp nơi"

Vậy làm sao để sống theo bài học này? Cổ nhân để lại cho ta ba việc nhỏ mà ai cũng làm được.

Việc thứ nhất, gặp bất kỳ ai, trước hết hãy tự hỏi: người này có điều gì mà mình chưa có? Một bác nông dân có thể dạy ta sự nhẫn nại với thời tiết. Một đứa trẻ có thể dạy ta cách vui với những điều nhỏ bé. Một người từng thất bại có thể dạy ta những bài học mà người thành công chưa từng biết.

Việc thứ hai, hãy tập hạ mình mà hỏi. Hỏi không làm ta nhỏ đi. Chỉ có không chịu hỏi mới làm ta dừng lại mãi ở chỗ mình đang đứng.

Việc thứ ba, mỗi tối trước khi ngủ, hãy nhớ lại một điều mình học được trong ngày. Đừng quên người đã dạy mình điều đó, dù điều học được là nhỏ nhất. Học được điều gì mà quên người dạy, là học chưa trọn.

Lời kết

Khổng Tử nói: "Kiến hiền tư tề yên, kiến bất hiền nhi nội tự tỉnh dã." Gặp người hiền, nghĩ cách theo cho kịp. Gặp người chưa hiền, quay lại tự xét mình. Với cái nhìn ấy, không một cuộc gặp nào trong đời là vô ích, không một con người nào là vô giá trị.

Từ ngày mai, khi bước ra đường, mong bạn nhìn mọi người bằng một con mắt khác. Biết đâu người thầy lớn nhất của cuộc đời bạn không ở trong sách vở, không ở trên bục giảng. Đó có thể là người đang quét sân trước cổng nhà bạn mỗi sáng. Đó có thể là người bạn đời vẫn lặng lẽ sửa cho bạn những thói quen xấu. Và đó có thể là chính đứa con nhỏ đang dạy bạn hai chữ kiên nhẫn. Chỉ cần ta chịu cúi đầu một chút, cả thế gian này sẽ mở ra làm thầy của ta.

Đọc thêm các bài cổ nhân dạy khác trên Tâm Tĩnh Lặng: Giữ Chữ Tín: Một Lời Hứa Nặng Hơn Ngàn Vàng và Nói Ít, Lắng Nghe Nhiều.

Trong đời bạn, người thầy khó quên nhất là ai? Hãy xem video và để lại bình luận chia sẻ cùng kênh Hạt Giống Thiện Lành nhé.